۱۸. ناهمپایگیِ بندهایِ جمله‌ای

na hampayegi bandhaye jomlei

از راهِ ناهم‌پایگی، رشته‌جمله‌ای پدید می‌آید که در آن یک بندِ جمله‌ای (= بندِ پیرو) مستقل نیست، بلکه نقشِ سازه‌ای از جمله‌یِ دیگر (= بندِ پایه) را بازی می‌کند.

نمودهایِ دستوریِ چنین رشته‌جمله‌ای برابر با نمودهایِ دستوریِ بندِ پایه‌اش می‌باشد (نگاه کنید به جستارِ ۱۵×آ.).

بندِ پیرو در زبانِ پارسی به گونه‌هایِ زیر به چشم می‌خورد:


در زبان‌هایِ هند و اروپایی، یک میانجی پیش از بندِ پیرو جای می‌گیرد، که معمولاً از دستوری‌سازیِ یک ضمیر پدید آمده است. همان گونه که نمونه‌هایِ بالا نشان می‌دهند، در زبانِ پارسی بیشتر میانجی «که» /ke/ (که چهره‌یِ دستوری‌سازی شده‌یِ ضمیرِ پرسشیِ «که» /ke/ است) این نقش را به عهده می‌گیرد.

ضمیرهایِ پرسشیِ زیر نیز به میانجیِ ناهم‌پایگی دستوری‌سازی گشته‌اند:

  1. ضمیرهایِ پرسشیِ «چه» /ʧe/ و «چند» /ʧænd/ در بندِ تنش (نگاه کنید به جستارِ ۱۸×۴×ج:):

    اگر چه عرضِ هنر پیشِ یار بی‌ادبی‌ست

    زبان خموش، ولیکن دهان پر از عربی‌ست

    حافظ (سده‌یِ هشتم خورشیدی)

    اگر چند فرزند چون دیو زشت

    بود نزدِ مادر چو حورِ بهشت

    اسدیِ توسی (سده‌یِ چهارم و پنجم خورشیدی)

  2. در گویش‌هایِ کهن، ضمیرِ پرسشیِ «کی» /ki/:

    زیرا که آن سرایزذست کی بذآن آگاه کنذ آن کس را خواهذ از اولیاءِ او.

    ابویعقوبِ سگزی (سده‌یِ چهارم خورشیدی)

  3. هم‌چنین در گویش‌هایِ کهن، ضمیرِ پرسشیِ «کجا» /koʤɒ/:

    حکمت آبی‌ست کجا مرده بدو زنده شود

    حکما بر لبِ این آب مبارک‌شجرند

    ناصرخسرو (سده‌یِ چهارم و پنجم خورشیدی)

    نگه کن کجا آفریدونِ گُرد

    که از پیرضحّاک شاهی ببرد

    برفت و جهان دیگری را سپرد

    به جز حسرت از دهر چیزی نبرد

    فردوسی (سده‌یِ چهارم خورشیدی)

از این گذشته، میانجی‌هایِ دیگری هم در زبانِ پارسی بندهایِ قیدی را هم‌راهی می‌کنند که از راهِ دستوری‌سازیِ پیش‌نهشت‌ها و ادات‌ها پدید آمده‌اند (نگاه کنید به جستارِ ۱۸×۴.).

پاسخ دهید