۷•۴. Differential Pronouns

In Persian differential pronouns represent the subsets of the superset, which differ from an entity that has already been mentioned in another context (proximate Deixis) or is nevertheless known to the hearer or reader (obviative Deixis). This entity is referred in this website as differential reference.

Contents

a. Adjectival Differential Pronouns

In most Indo-European languages, differential pronouns count as adjectival phrases, although they cannot have any gradation (they are always positive) and instead match the logical conditions of determinative phrases:

  • /digær/ دیگر:

    آتشِ هجران‌ت را هیزم من‌م

    وآتشِ دیگرت /ɒtæʃ-e digær/ را هیزم بده!

    Rudaki (9th and 10th Century AD)

    ناحیتی از ناحیتی دیگر /nɒhiæt-i digær/ به سه چیز جدا شود.

    From the book Hodud Olalam (10th Century AD)

    به یک ماه بالا گرفت آن نهال

    فزون زآن که دیگر درختان /digær deræxtɒn/ به سال

    Onsuri (10th and 11th Century AD)

    امیر دیگر روز /digær ruz/ بر نشست و به صحرا آمد.

    Abolfazl Beyhaqi (10th and 11th Century AD)

  • /degær/ دگر:

    گر بود عمر و به می‌خانه رسَم بارِ دگر /bɒr-e degær/

    به جز از خدمتِ رندان نکنم کارِ دگر /kɒr-e degær/

    Hafez (14th Century AD)

    و اگر دگر بار /degær bɒr/ این آواز شنوی، بر جای بایست!

    Abolfotuh Razi (12th Century AD)

    بزیاد آن مَلِکِ راد! که در دولتِ او

    نبود حاجت هرگز به کسانِ دگرم /kæsɒn-e degær/

    Farrukhi Sistani (10th and 11th Century AD)

  • In archaic idioms, also /digærom/ دیگرم (generated by attaching the suffix /-om/ to the differential pronoun /digær/ دیگر):

    دیگرم روز /digærom ruz/ صباح که گذشتند دیدند آن درختِ انجیر خشک شده بود از بیخ.

    From the book “Translation of Diatessaron” (۱۳th Century AD)


Adjectival differential pronouns can be attached to proper nouns. Such qualitative genitive phrases stand for entities, which have a particular set of features in common with that proper noun (see 3•۲•b.):

گمانم که تو رستمِ دیگر /rostæm-e digær/ ی

به مردیّ و گُردیّ و فرمان‌بری

Ferdowsi (10th and 11th Century AD)

شاعر و مهتردل‌ست و زیرک و والا

رودکیِّ دیگر /rudæki-jje digær/ است و نصرِ بـن احمد

Manuchehri (10th and 11th Century AD)

و امیر طاهر که شیرِ باریک خوانند ماند، دیگرم رستمِ دستان /digærom rostæm-e dæstɒn/ بر آمد و عالم همه از او رنگ گرفت.

From the book “Tarikh Sistan” (۱۱th Century AD)

b. Nominal Differential Pronouns

Differential pronouns can be used in the following forms as indefinite noun phrases:

  1. In archaic idioms, the aforementioned differential pronouns can become nominalized like other adjectival phrases:

    یکی شاد و دیگر پر از درد و رنج

    چنین‌ست رسمِ سرایِ سپنج

    Ferdowsi (10th and 11th Century AD)

    یکی از شما گر کنم من گزین

    دگر گردد از من پر از درد و کین

    Ferdowsi (10th and 11th Century AD)

    نسبتِ نخستین مؤلّف شود از نسبتِ یکی از آن دو به میانه و از نسبتِ میانه به دیگرم.

    Biruni (10th and 11th Century AD)

    If such a nominalized differential pronoun refers to several entities it is used in the pluralized form, not only in archaic but also modern idioms. This process generates the following differential pronouns:

    • /digærhɒ/ دیگرها and /degærhɒ/ دگرها (generated by attaching the suffix /-hɒ/ to the differential pronouns /digær/ دیگر and /degær/ دگر):

      چه دانی از بلاغت‌ها؟! چه خوانی از سخاوت‌ها؟!

      که یزدان‌ش نداده‌ست آن و سد چندان و دیگرها

      Saadi (12th and 13th Century AD)

      کنون رزمِ سهراب و رستم شنو!

      دگرها شنیده‌ستی، این هم شنو!

      Ferdowsi (10th and 11th Century AD)

    • /digærɒn/ دیگران and /degærɒn/ دگران (generated by attaching the suffix /-ɒn/ to the differential pronouns /digær/ دیگر and /degær/ دگر):

      تو نزادیّ و دیگران زادند

      تو خداییّ و دیگران بادند

      Nezami Gandjavi (12th and 13th Century AD)

      ای که بر پشتِ زمینی! همه وقت آنِ تو نیست

      دیگران در شکمِ مادر و پشتِ پدرند

      Saadi (12th and 13th Century AD)

      هنوز چشم‌ش نگران‌ست که مُلک‌ش با دگران‌ست.

      Saadi (12th and 13th Century AD)

  2. In addition, there are differential pronouns which appear exclusively as noun phrases:
    • The nominalized adjectival phrases /digæri/ دیگری and /degæri/ دگری (= generated by attaching the suffix /-i/ to the differential pronouns /digær/ دیگر and /degær/ دگر) are in the singular:

      تو به خودت تکیه کن، نه به دیگری!

      خدا را دادِ من بستان از او، ای شحنه‌یِ مجلس!

      که می با دیگری خورده‌ست و با من سر گران دارد

      Hafez (14th Century AD)

      بیمِ آن‌ست که جایِ تو بگیرد دگری

      آگه‌ت کردم و گفتم سخنِ بازپسین

      Farrokhi Sistani (10. – 11. Jh. n. Chr.)

    • /mærdom/ مردم in the plural:

      چرا مزاحمِ مردم می‌شوی؟

      چه حرف‌هایی که مردم نمی‌زنند!

      نگاه‌هایِ مردم آدم را می‌کشد!

      تا تو مردم را ستایی در بلایی با همه

      چون تو را مردم ستایند آن بلا بدتر بود

      Khaqani (12th Century AD)

      می‌خورد خون دل‌م مردمکِ دیده، سزاست!

      که چرا دل به جگرگوشه‌یِ مردم دادم

      Hafez (14th Century AD)

    • /ɣæjr/ غیر (and /ɣæjreh/ غیره) in the singular and /æɣjɒr/ اغیار in the plural:

      تو آن نکرده‌ای از فعـلِ خیر با من و غیر

      که دستِ فضل کند دامنِ امید رها

      Saadi (12th and 13th Century AD)

      بزرگی رساند به محتاج خیر

      که ترسد که محتاج گردد به غیر

      Saadi (12th and 13th Century AD)

      همه از دست غیر ناله کنند

      سعدی از دست خویش‌تن فریاد

      Saadi (12th and 13th Century AD)

      خانه دربسته دار بر اغیار

      تا در او این غریب مهمان‌ست

      Khaqani (12th Century AD)

      دل عاشقِ خاص آمد زاغیار نیندیشد

      زری که خلاص آمد از نار نیندیشد

      Khaqani (12th Century AD)

      The differential reference can attribute the differential pronoun /ɣæjr/ غیر in two ways:

      1. As a modifier of possessive genitives:

        به جز ابرویِ تو محرابِ دلِ حافظ نیست

        طاعتِ غیرِ تو در مذهبِ ما نتوان کرد

        Hafez (14th Century AD)

        سعدی! بشوی لوحِ دل از نقشِ غیرِ دوست

        علمی که ره به حق ننماید ضلالت‌ست

        Saadi (12th and 13th Century AD)

        جهد کن تا ترکِ غیرِ حق کنی

        دل از این دنیایِ فانی بر کَنی

        Rumi (13th Century AD)

        It is interesting that even adjectival phrases can appear as attributes. In such cases, the generated possessive genitive phrases are adjectival phrases too, and present the negative form of the modifier (see 4•c•b. and 10•۴•c): /ɣæjr-e ɒddi/ غیرِ عادّی, /ɣæjr-e mostaɣim/ غیرِ مستقیم

      2. As origative adverbials (cf. /ʤoz/ جز):

        ناپسندیده‌ست پیشِ اهلِ دل

        هر که غیر از فسق را پی می‌زند

        Saadi (12th and 13th Century AD)

      A prominent application of such phrases are exceptional adverbials (see 15•۴•m.). In this case, they can appear with or without the preposition /be/:

      طرفه کورِ دوربینِ تیزچشم

      لیک از اشتر نبیند غیرِ پشم

      Rumi (13th Century AD)

      نمِ چشم آب‌رویِ من ببرد از بس که می‌گریم

      چرا گریم؟! که‌از آن حاصل به غیر از نم نمی‌بینم

      Saadi (12th and 13th Century AD)

    • In colloquial speech also /bæɣijjæ/ بقیّه in the plural:

      زحمت‌ش را ما می‌کشیم، سودش را بقیّه می‌برند!


Nominal differential pronouns can become definite by means of the demonstrative pronoun /ɒn/ آن (see 6•۱•d.):

او مرا بر شتری نشاند و از دستِ آن دیگر /ɒn digær/ تازیانه خورده‌ام.

Saadi (12th and 13th Century AD)

هر دو یک گوهرند، لیک به طبع

این بیفسرد و آن دگر /ɒn degær/ بگداخت

Rudaki (9th and 10th Century AD)

تاجوران تاجورش خوانده‌اند

وآن دگران /ɒn degærɒn/ آن دگرش /ɒn degær/ خوانده‌اند

Nezami Gandjavi (12th and 13th Century AD)

پاسخ دهید