Post by Category : دستورِ زبانِ پارسی

۳. اسم و بندِ اسمی

جستارها

آ. اسم

اسم (با نشانه‌یِ N) تک‌واژی قاموسی یا ساختاری وندی‌ست که بر تمامیِ پدیده‌ای راستین یا تخیّلی دلالت می‌کند، برایِ نمونه:

noun_DE

بر این پایه می‌توان اسم‌ها را به گونه‌یِ زیر دسته‌بندی کرد:

ب. بندِ اسمی

بندِ اسمی (با نشانه‌یِ NP) نامِ همگانیِ عنصرهایِ زبانی‌ای‌ست که بر پدیده‌ای راستین یا تخیّلی دلالت کنند. در زبانِ پارسی، بندهایِ اسمی می‌توانند ساختارهایِ زیر را داشته باشند:

از این‌ها گذشته الگوهایی هم هستند که تنها در برساختنِ کنش ↓، نشان‌بخشیِ کنش ↓ یا در ساختارِ اسم‌هایِ مکان ↓ به کار می‌روند.

پ. نمودهایِ دستوریِ بندِ اسمی

بندهایِ اسمی (و به پیروی از آنان، اسم‌ها) نمودهایِ دستوریِ زیر را دارا هستند:

ت. گونه‌هایِ ویژه‌یِ بندِ اسمی

(هم‌چنین نگاه گنید به ۳•۱•ت. اسمِ گروهه و ۳•۲•پ. اسمِ خاص.)

ت•آ. کنش

کُنِش بندی اسمی‌ست که روندی یا داشتنِ حالتی (= کنشِ چگونگی) را خاطرنشان بسازد. پس کنش شکلِ جامدِ فعل‌ست: مرگ /mærg/، برابری /bærɒbæri/، رفتن /ræftæn/.

کنش‌ها در پارسی (مانند دیگر زبان‌ها) به معنی‌هایِ زیر نیز گسترش می‌یابند:

  • نتیجه و برآیندِ آن کنش (= برآیندِ کنش): گفتار /goftɒr/، پیروزی /piruzi/
  • روند و مراسم: دیدنی /didæni/، عروسی /ærusi/، تولّد /tævællod/
  • چیزی که برازنده‌یِ آن کنش باشد: خورش /xoreʃ/
  • اندازه‌یِ آن چگونگی: روشنایی /rævʃænɒi/، درازا /derɒzɒ/
  • جایِ انجامِ آن کنش (= اسمِ مکان ↓): تولیدی /tævlidi/، دوزندگی /duzændægi/، نانوایی /nɒnvɒi/

ت•آ•آ. برساختنِ کنش

کنش‌ها می‌توانند (گذشته از ساختارِ ساده) ساختارهایِ زیر را داشته باشند:

ت•آ•ب. نشان‌بخشیِ کنش

(نگاه کنید به جستارِ ۴•۱•ب. نشان‌بخشیِ صفتِ کنش‌پذیر و ۴•۲•ب. نشان‌بخشیِ صفتِ کنش‌گر.)

می‌توان یک یا چند سازه‌یِ جمله را به عنوانِ نشان با کنش هم‌راه کرد. این روند پیروِ دستورهایِ زیرست. هر کدام از این دستورها نشان‌گر یک مرحله است. در هر مرحله کنشی تازه به دست می‌آید، که می‌تواند با دستورِ بعدی بیشتر نشان‌بخشی شود:

ت•آ•پ. بانگ

بانگ تقلیدِ آواهایِ پیرامون یا به زبانِ دیگر، بر گرداندن‌شان به گونه‌یِ شکسته-بسته به زبانِ انسانی‌ست با آواهایی که«انسان» تواناییِ ادا کردن‌شان را داشته باشد. در زبان‌شناسیِ پارسی، بانگ‌ها کنش به شمار می‌روند، و می‌توانند ساختارِهایِ زیر را داشته باشند:

  • ساختارِ ساده: شیهه /ʃejhe/
  • از راهِ هم‌نشانیِ زنجیره‌ای: جرینگ‌جرینگ /ʤering-ʤering/، خش‌خش /xeʃ-xeʃ/، بع‌بع /bæʔ-bæʔ/
  • در گویشِ تاجیکی با پس‌وندِ /-ɒs/ (نگاه کنید به نوشته‌یِ فیروزه‌یِ امانوا در مجلهء زبانشناسی، پیاپیِ ۱۵ و ۱۶، رویه‌یِ ۲): اکّاس /ækkɒs/، پچرّاس /peʧerrɒs/

    از دور صدایِ اکّاسِ /ækkɒs/ (= عوعو) سگان شنیده می‌شد.

ت•ب. اسمِ ابزارِ کنش

اسمِ ابزارِ کنش بندی اسمی می‌باشد که بر ابزارِ انجامِ کنشی دلالت کند.

در زبانِ پارسی بسیاری از صفت‌هایِ کنش‌گرِ ساده‌یِ اسم‌شده نقشِ اسمِ ابزارِ کنش را بازی می‌کنند: دربازکن /dær-bɒz-kon/، آهن‌بر /ɒhæn-bor/

از این گذشته می‌توان از بنِ حال نیز اسمِ ابزارِ کنش ساخت:

هم‌چنین بنِ نقلیِ اسم‌شده‌یِ دیده /didæ/ (= «چشم») نیز اسمِ ابزارِ کنش‌ست:

سد ره‌ت «لن ترانی» ار گویند

باز می‌دار دیده بر دیدار!

هاتفِ اصفهانی (سده‌یِ بیست و چهارم)

اسم‌هایِ ابزارِ کنشی که ریشه در زبان‌هایِ دیگر دارند نیز در زبانِ پارسی از همین دسته به شمار می‌روند: مسواک /mesvɒk/، کامپیوتر /kɒmpijuter/

ت•پ. اسمِ مکان

اسمِ مکان بندی اسمی می‌باشد که بر جا یا ظرفی دلالت کند که پدیده‌ای در آن جای گرفته باشد یا انجام بپذیرد:

اسم‌هایِ مکان در پارسی ساختارهایِ زیر را دارند:

اسم‌هایِ مکانی که ریشه در زبان‌هایِ دیگر دارند نیز در زبانِ پارسی از همین دسته به شمار می‌روند: مطبّ /mætæbb/، مسجد /mæsʤed/

ت•ت. نامچه

نامچه در پارسی سازه‌ای پس‌وندی‌ست که نمونه‌یِ کوچک یا ملوس‌شده‌یِ کانون‌ش را خاطرنشان سازد. هم نامچه و هم کانون‌ش اسم هستند.

برایِ ساختنِ نامچه‌ها این پس‌وندها به کار می‌روند: