Posts for Tag : ضمیرِ بازتابی

۷•۳. ضمیرِ بازتابی و کانونی

در بیشترِ زبان‌هایِ هند و اروپایی با این پدیده رو به رو هستیم که یک دسته از بندها در دو گروهِ معناییِ گوناگون از ضمیرها جای می‌گیرند. این دو گروه در زبانِ پارسی به گونه‌یِ زیر تعریف می‌شوند:

  1. ضمیرِ بازتابی هنگامی در پارسی به کار می‌رود که پدیده‌ای که نهادِ جمله بر آن دلالت می‌کند، با نقشی دیگر در گفتار بیان شود. ضمیرهایِ بازتابی همواره بندِ اسمیِ شناس هستند:

    فغان! که آن مهِ نامهربانِ مهرگسل

    به ترکِ صحبتِ یارانِ خود /xod/ چه آسان گفت!

    حافظ (سده‌یِ بیستم)

    در گویش‌هایِ کهن، در این جای‌گاه به جایِ ضمیرِ بازتابی ضمیرِ شخصی نیز آورده‌اند:

    ندانم گناهِ من ای شهریار

    که کرده‌ستم اندر همه روزگار

    دقیقی (سده‌یِ شانزدهم)

  2. ضمیرِ کانونی برایِ نشان دادنِ پافشاری یا برای تمرکز دادنِ دیدگاه بر روی پدیده‌ای به کار می‌رود. در زبانِ پارسی این ضمیرها را می‌توان به این گونه دسته‌بندی کرد:
جستارها

آ. ضمیرهایِ بازتابی و کانونیِ اسمی

چهره‌هایِ پایه‌یِ ضمیرِ بازتابی و کانونیِ اسمی در پارسی عبارت‌ند از:

این ضمیرها می‌توانند دارایِ هر نمودِ شمارشی و شخصیّتی‌ای باشند، و به گونه‌هایِ زیر به کار می‌روند:

  1. به گونه‌یِ ساده:
    • به عنوانِ ضمیرِ بازتابی:

      باید خود (یکم‌شخصِ جمع) را از این برنامه کنار بکشیم.

      او به خود (سوم‌شخصِ مفرد) بد نمی‌گذراند.

      دستِ لشکریان از رعایا چه در ولایتِ خود (دوم‌شخصِ جمع) و چه در ولایتِ بیگانه و دشمن کوتاه دارید!

      ابوالفضلِ بیهقی (سده‌یِ شانزدهم و هفدهم)

      از خود (دوم‌شخصِ جمع) به هر چه کنی راضی مشو تا مردم‌ت دشمن نگیرند.

      سعدالدّینِ وراوینی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

      بدو گفت مزدور با آن خدیش:

      «مکن بد به کس گر نخواهی به خویش (دوم‌شخصِ مفرد) !»

      رودکی (سده‌یِ پانزدهم)

      جهان‌دیده‌ای گفت‌ش:«ای بلهوس!

      تو را خود غمِ خویش‌تن (دوم‌شخصِ مفرد) بود و بس»

      سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

      این بود که خویش‌تن (یکم‌شخصِ مفرد) را شناختم.

      سعیدِ نفیسی (سده‌یِ بیست و پنجم و بیست و ششم)

      خس و خاشاک را با خویش‌تن (سوم‌شخصِ مفرد) می‌برد.

      عبدالحسینِ زرّین‌کوب (سده‌یِ بیست و ششم)

      اگر جمله گزاره‌یِ همگانی داشته باشد (نگاه کنید به جستارِ ۱۲•۱•ت.)، ضمیرِ بازتابی هم (مانندِ گزاره‌یِ جمله) نه نمودِ شمارشی دارد و نه نمودِ شخصیّتی:

      ما آزموده‌ایم در این شهر بختِ خویش

      بیرون کشید باید از این ورطه رختِ خویش

      حافظ (سده‌یِ بیستم)

    • به عنوانِ ضمیرِ کانونی:

      خود (سوم‌شخصِ مفرد) بر آورد و باز ویران کرد

      خود (سوم‌شخصِ مفرد) ترازید و باز خود (سوم‌شخصِ مفرد) بفسرد

      منوچهریِ دامغانی (سده‌یِ هفدهم)

      جهان‌دار با گوی و چوگان و تیر

      به میدان خرامید خود (سوم‌شخصِ مفرد) با وزیر

      فردوسی (سده‌یِ شانزدهم)

      ترکِ دنیا به مردم آموزند

      خویش‌تن (سوم‌شخصِ جمع) سیم و غلّه اندوزند

      سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

      تو چه ارمغانی آری که به دوستان فرستی؟!

      چه از این به ارمغانی که تو خویش‌تن (دوم‌شخصِ مفرد) بیایی؟!

      سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

  2. در گویش‌هایِ امروزینِ پارسی با این کشش رو به رو هستیم که نمودِ شمارشی و شخصیّتیِ ضمیرهایِ بازتابی و کانونی در گفتار آشکار باشد. برایِ رسیدن به این هدف، مرجعِ ضمیر را به عنوانِ پیوسته‌یِ پیوندِ دارایی با ضمیر هم‌راه می‌کنند:

ب. پردازه‌یِ /hæm-/ به عنوانِ ضمیرِ کانونی

از ویژگی‌هایِ زبان‌هایِ ایرانی به کار گیریِ پردازه‌یِ پیش‌بستِ هم /hæm-/ به عنوانِ ضمیرِ کانونی‌ست. با این کار بر رویِ کانونِ پرداخت پافشاری می‌گردد.

این ضمیرِ کانونی در پارسی تنها در بندهایِ پردازه‌دار زیر به چشم می‌خورد:

پ. پردازه‌هایِ دیگر به عنوانِ ضمیرِ کانونی

دسته‌یِ کوچکی از ضمیرهایِ کانونی هستند که تنها در جای‌گاه‌هایِ انگشت‌شماری به گونه‌یِ پردازه به کار می‌روند (نگاه کنید به جستارِ ۱۱•ص. و ضمیرِ چگونگی):

  1. ضمیرِ کانونیِ این /in/ در بندِ پردازه‌دارِ این چنین، این چونین /in ʧon in/ (/in ʧun in/)
    (= ا[Dا[Pضمیرِ کانونیِ این /in/] [PPبندِ برنهشتیِ چنین، چونین /ʧon in/ (/ʧun in/)]]):

    شد از خون راه‌راه آخر تنِ خاکستری‌پوش‌م

    شهیدان را لباسِ کربلایی این چنین باید

    محمّدسعیدِ اشرف (سده‌یِ بیست و سوم)

    بپرسید از بریدانِ جهان‌گرد

    که: «در گیتی که دیده‌ست این چنین مرد؟»

    نظامیِ گنجه‌ای (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

    گر فزونی نپذیرد جز کاهنده

    چه همی بایدت این چونین افزونی؟!

    ناصرخسرو (سده‌یِ شانزدهم و هفدهم)

  2. ضمیرِ کانونیِ آن /ɒn/ در بندِ پردازه‌دارِ آن چنان، آن چونان /ɒn ʧon ɒn/ (/ɒn ʧun ɒn/)
    (= ا[Dا[Pضمیرِ کانونیِ آن /ɒn/] [PPبندِ برنهشتیِ چنان، چونان /ʧon ɒn/ (/ʧun ɒn/)]]):

    زِ قلب آن چنان سویِ دشمن بتاخت

    که از هیبت‌ش شیرِ نر آب تاخت

    رودکی (سده‌یِ پانزدهم)

    زِ سیری مباش آن چنان شادکام

    که از هیضه زهری در افتد به جام

    نظامیِ گنجه‌ای (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)