۲۰•۱. پس‌وندهایِ دندانی

در زبان‌هایِ هند و اروپایی، پس‌وندهایِ دندانی گروهی از پس‌وندها هستند که با هم‌خوانی دندانی یا لثه‌ای (بیشتر /t/، /d/ یا /ð/) آغاز می‌شوند و برایِ واژه‌سازی از ریشه‌یِ فعل به کار می‌روند.

در زبان‌هایِ پارسی، پس‌وندهایِ دندانیِ زیر به چشم می‌خورند:

  1. پس‌وندِ دندانیِ /-t/، برایِ ساختنِ بنِ گذشته: ساخت /sɒxt/، سرشت /sereʃt/
  2. پس‌وندِ دندانیِ /-tæn/، برایِ ساختنِ مصدر: انداختن /ændɒxtæn/، انباشتن /ænbɒʃtæn/
  3. پس‌وندِ دندانیِ /-tɒr/ در ساختارهایِ وندیِ انگشت‌شماری به چشم می‌خورد:

در این زبان نه تنها ریشه‌یِ فعل، بلکه بنِ حال (و بسیار به ندرت بنِ گذشته) هم می‌توانند کانونِ پس‌وندهایِ دندانی شوند (نگاه کنید به پایین).

bon_EN

این نکته‌ها در کاربردِ پس‌وندهایِ دندانی چشم‌گیر هستند:

  1. در زبانِ پارسی، هم‌خوانِ بی‌واکِ /t/ در پس‌وندهایِ دندانی، پس از هم‌خوان‌هایِ واک‌دار و نیز پس از واکه‌ها به چهره‌یِ واک‌دار کرده‌یِ /d/ در می‌آید (نگاه کنید به جستارِ ۱•ت•پ.). از این راه، تک‌واژگونه‌هایِ [-d]، [-dæn] و [-dɒr] پدید می‌آیند:

    زد /zæd/، آماد /ɒmɒd/، شد /ʃod/، سود /sud/

    کندن /kændæn/، آماردن /ɒmɒrdæn/، آژدن /ɒʒdæn/، آمیغدن /ɒmiɣdæn/

    کردار /kærdɒr/، دیدار /didɒr/

    در زبانِ پارسی تا عهدِ مغول، واجِ د /d/ پس از واکه‌ها به چهره‌یِ واج‌گونه‌یِ ذ [ð] در می‌آمده (نگاه کنید به جستارِ ۱•ب•آ. چندآواییِ ترکیبی): زذ /zæð/، شذ /ʃoð/، دیذار /diðɒr/

  2. آواهایِ میانجی با ریشه‌هایِ فعل نمی‌آیند. از این ویژگی می‌توان برایِ بازشناختنِ برساخته‌هایِ ریشه‌یِ فعل از برساخته‌هایِ بنِ حال یاری جست.

    آواهایِ میانجیِ زیر با پس‌وندهایِ دندانی به کار می‌روند:

  3. اگر بنِ حال از راهِ دگردیسی پدید آمده باشد (و از این رو با ریشه‌یِ فعل برابر نباشد)، می‌توان ساختارهایِ وندیِ را از هر دو سرچشمه به دست آورد:
    mutation1_PA

    در چهارچوبِ هم‌الگوسازی (دوری جستن از الگوهایی که به نظر بی‌قاعده می‌آیند) در دگردیسیِ زبانیِ پارسی کششِ بیشتری به سویِ برساختنِ مصدر و بنِ گذشته از بنِ حال (به یاریِ آوایِ میانجیِ /i/) می‌بینیم، و واژه‌سازی از ریشه‌یِ فعل کم‌کم ترد می‌شود.

  4. نمونه‌هایِ برساختنِ مصدر و بنِ گذشته از بن‌هایِ گذشته‌یِ دیگر بسیار کم‌یاب هستند و تنها با بن‌هایِ تک- (و گاه‌گاهی دو-) هجایی به چشم می‌خورند (و همواره نیازمندِ آوایِ میانجیِ /i/ هستند):
    mutation2_PA
  5. چندآوایی در کانون پس‌وندهایِ دندانی در پارسی بسیار چشم‌گیرست: واکه‌هایِ بلند می‌توانند به واج‌گونه‌هایِ کوتاه‌شان دگرگون شوند:
    • /ɒ/ ← [æ]
    • /i/ ← [e]
    • /u/ ← [o]

    این چندآوایی را می‌توان به گونه‌یِ زیر دسته‌بندی کرد: