بنِ اسمی بنی‌ست که از دگردیسیِ واکه‌ای (گردشِ واکه‌هایِ هند و اروپاییِ) برخی از ریشه‌هایِ فعل یا بن‌هایِ حال به دست می‌آید (نگاه کنید به جستارِ ۱•ث•آ.). این بن‌ها به عنوانِ سازه‌یِ بندِ فعلی به کار نمی‌روند، ولی در زبانِ پارسی در ساختارِ بندهایِ اسمی و صفتی به چشم می‌خورند.

آ. ساختار

1. دگردیسیِ رشته‌هایِ واجیِ /ær/ و /or/ به /ɒr/ در برساختنِ بنِ اسمی از ریشه‌یِ فعل:

   /kær/ ← کار /kɒr/

   /bor/ ← بار /bɒr/

   /xor/ ← خوار /xɒr/

2. دگردیسیِ واکه‌یِ پایانیِ /ɒ/ به /un/ در برساختنِ بنِ اسمی از بنِ حال:

   /æfsɒ/ ← افسون /æfsun/

   /æfzɒ/ ← افزون /æfzun/

   /ɒzmɒ/ ← آزمون /ɒzmun/

   /nemɒ/ ← نمون /nemun/

   /sɒ/ ← سون /sun/

3. دگردیسیِ کم و بیش بی‌قاعده در برساختنِ بنِ اسمی از ریشه‌یِ فعل:

   /ɒvix/ ← آونگ /ɒvæng/

   /færhix/ ← فرهنگ /færhæng/

   /bor/ ← برین /borin/

   /mor/ ← مرگ /mærg/

   /neʃæs/ ← نشیمن /neʃimæn/

   /pær/ ← پرواز /pærvɒz/

ب. کاربرد

• به عنوانِ کنش:
  1. از راهِ اسم‌شدن:

     اگر آزمون /ɒzmun/ را یکی خورد زهر

     از آن خوردن‌ش درد و مرگ /mærg/ است بهر

     فردوسی (سده‌یِ چهارم خورشیدی)

  2. با پس‌وندهایِ /-eʃ/، /-iʃ/، /-eʃt/ و /-eʃn/:

     مردِ سرهنگ از آن نمونشِ /nemuneʃ/ راست

     از سرِ خونِ آن صنم بر خاست

     نظامیِ گنجه‌ای (سده‌یِ ششم و هفتم خورشیدی)

     دلی باید اندیشه را تیز و تند

     برینش /borineʃ/ نیاید زِ شمشیرِ کند

     نظامیِ گنجه‌ای (سده‌یِ ششم و هفتم خورشیدی)

• به عنوانِ اسمِ مکان، از راهِ اسم‌شدن: نشیمن /neʃimæn/
• به عنوانِ صفتِ کنش‌پذیر:
  1. از راهِ صفت‌شدن: افزون /æfzun/، برین /borin/

     چون برید و داد او را یک برین

     هم‌چو شکّر خوردش و چون انگبین

     مولوی (سده‌یِ ششم و هفتم خورشیدی)

  2. با پس‌وندِ /-æ/: نمونه /nemunæ/
• به عنوانِ صفتِ کنش‌گرِ ساده:
  1. با پس‌وندِ /-ɒn/: آونگان /ɒvængɒn/
  2. از ویژگی‌هایِ زبانِ پارسی این‌ست که صفتِ کنش‌گرِ ساده می‌تواند در این هم‌نشانیِ پردازشی جایِ خود را به بنِ اسمی بدهد:

     گوشت‌خوار /guʃt-xɒr/، ظفرنمون /zæfær-nemun/

     این ساختارها را می‌توان حتّا با سازه‌هایِ دیگرِ جمله نیز به کار برد، مانندِ قیدِ روانی: روزافزون /ruz-æfzun/