شمارههایِ یگاندار شمارههایِ آمارشیای هستند که در ساختارشان یگان ↓ی به کار رفته باشد.
| جستارها |
|---|
آ. ساختارِ شمارههایِ یگاندار
شمارههایِ یگاندار از این راهها به دست میآیند:
- با ساختنِ بندِ آمارشی از یگان ↓ (در نقشِ کانونِ پرداخت):
- با شمارهیِ ساده: ده گرم [NP[DetP/dæh/] [NP/geræm/]]، پنج تا [NP[DetP/pænʤ/] [NP/tɒ/]]، نیم کیلو [NP[DetP/nim/] [NP/kilu/]]، یک ذرّه [NP[DetP/jek/] [NP/zærræ/]]
بندهایِ آمارشیای چون یک کم /jek kæm/ و یک کوچولو /jek kuʧulu/ که یگان ↓شان (کم /kæm/ و کوچولو /kuʧulu/) صفتِ اسمشده هستند نیز از این گروه به شمار میروند.
- با شمارهیِ مرکّب: سه متر و نیم [NP[NP[DetP/se/] [NP/metr/]] [Con/o/] [NP/nim/]]، دو کیلو و سه چهارم [NP[NP[DetP/do/] [NP/kilu/]] [Con/o/] [NP/se ʧæhɒrom/]]، سه وجب و نصفی [NP[NP[DetP/se/] [NP/væʤæb/]] [Con/o/] [NP/nesf-i/]]
- با شمارهیِ اعشاری: دو ممیّز بیست و سه میلیمتر [NP[DetP/do momajjez bist o se/] [NP/milimetr/]]
- با شمارهیِ یگاندار: دو تا دانه [NP[DetP/do tɒ/] [NP/dɒnæ/]]
- با شمارهیِ ساده: ده گرم [NP[DetP/dæh/] [NP/geræm/]]، پنج تا [NP[DetP/pænʤ/] [NP/tɒ/]]، نیم کیلو [NP[DetP/nim/] [NP/kilu/]]، یک ذرّه [NP[DetP/jek/] [NP/zærræ/]]
- با پیونداندنِ یگانها ↓ با پیوندِ بخشی به شمارههایِ کسری (نگاه کنید به جستارِ ۱۰•۴•ت•ب.): سهپنجم متر [NP[NP/se-pænʤom/] [Con/-e/] [NP/metr/]]
- با جمعبستنِ یگانها ↓: سالها /sɒlhɒ/، کیلومترها /kilumetrhɒ/
- با افزودنِ پردازهیِ شناختیِ /-i/ به یگانها ↓: مشتی /moʃt-i/، دمی /dæm-i/، خیلی /xæjl-i/
بندهایِ اسمیای چون کمی /kæm-i/، اندکی /ændæk-i/ و بسی /bæs-i/ که یگانشان (کم /kæm/، اندک /ændæk/ و بس /bæs/) صفتِ اسمشده هستند نیز از این گروه به شمار میروند.
ب. الگویِ بندهایِ آمارشی با شمارهیِ یگاندار
بندهایِ آمارشی با شمارهیِ یگاندار الگویِ ا[DetPا[NPشمارهیِ یگاندار] [NPبندِ اسمی]] دارند:
یک کیلو گوشت /jek kilu guʃt/
دو روز وقت /do ruz væɣt/
سه بار آزمایش /se bɒr ɒzmɒjeʃ/
پنج تومان پنیر /pænʤ tumɒn pænir/
فرسنگها راه /færsænghɒ rɒh/
اندکی پول /ændæk-i pul/
یک کم نمک /jek kæm næmæk/
مشتی بیکار /moʃt-i bikɒr/
چو حافظ در قناعت کوش و از دنیایِ دون بگذر!
که یک جو منّتِ /jek ʤæv mennæt/ دونان به سد من زر /sæd mæn zær/ نمیارزد
حافظ (سدهیِ بیستم)
ده هزار طاق جامه /dæh hezɒr tɒɣ ʤɒme/ از مستعملاتِ آن نواحی بدهند بیرون.
ابوالفضلِ بیهقی (سدهیِ شانزدهم و هفدهم)
پ. دیگر کاربردهایِ شمارهیِ یگاندار
- در نقشِ قیدِ چگونگی. در این حالت شمارهیِ یگاندار در واقع گزارهیِ جمله را میآمارند:
این کتاب بیست تومان میارزد. (= بیست تومان ارزش)
سه بار به خانهیِ او سر زدم. (= سه بار سر زدن)
- در نقشِ قیدِ اندازه:
یک ساعت منتظرِ او ماندم.
جماعتی از وزیران و کسانِ او پادشاهی کردند هفتاد و دو سال.
از دفترِ «مجمل التّواریخ و القصص» (سدهیِ هجدهم)
- به عنوانِ بندِ پردازه در پایهسنجیِ بندهایِ صفتی (نگاه کنید به جستارِ ۴•د.):
ده متر بیشتر [AP[DetP/dæh metr/] [AP/biʃtær/]]
دو روز بعد [AP[DetP/do ruz/] [AP/bæʔd/]]
ت. پیوست: یگانهایِ پارسی
یگانها دستهای از بندهایِ اسمی هستند که بر اندازهیِ معیّنی دلالت میکنند و در ساختارِ شمارهیِ یگاندار به کار میروند.
ت•آ. یگانهایِ شمارشی
هر یگانِ شمارشی تنها بر یک پدیدهیِ شمردنی دلالت میکند. رایجترین یگانهایِ شمارشی در پارسی اینها هستند:
- بار /bɒr/، راه /rɒh/، ره /ræh/، دفعه /dæfʔæ/ و مرتبه /mærtæbæ/ بر رویدادها دلالت میکنند:
هزار بار اگر عاشقی نگاری را
بیازمود، دلش سخت بود و پیمانسست
حافظ (سدهیِ بیستم)
سد رَهَت لنترانی ار گویند
باز میدار دیده بر دیدار!
هاتفِ اصفهانی (سدهیِ بیست و چهارم)
بوسههایی که شهان پیشِ تو بر خاک دهند
خوشتر از بوسهیِ معشوق بود سیسد راه
فرّخیِ سیستانی (سدهیِ شانزدهم و هفدهم)
- تا /tɒ/ یگانِ شمارشیِ همگانی برایِ پدیدههاست و با شمارههایِ سادهیِ بالایِ یک شمارهیِ یگاندار میسازد: دو تا /do tɒ/، هشت تا /hæʃt tɒ/
- دانه /dɒnæ/ نیز یگانِ شمارشیِ همگانی برایِ پدیدهها میباشد و با شمارههایِ آمارشیِ زیر شمارهیِ یگاندار میسازد:
- با شمارهیِ سادهیِ یک: یک دانه /jek dɒnæ/
- با شمارههایِ یگانداری که از یگانِ تا /tɒ/ ساخته شده باشند (با الگویِ ا[DetPا[DetPا[NPشمارهیِ ساده] [NP/tɒ/]] [NP/dɒnæ/]]): پنج تا دانه، نه تا دانه
- عدد /ædæd/ برایِ بیجانان
- نفر /næfær/ و سر /sær/ برایِ انسان و شتر
- تن /tæn/ برایِ انسان
- رأس /ræʔs/ برایِ چارپا
- قبضه /ɣæbzæ/ برایِ شمشیر، کارد و تفنگ
- عرّاده /ærrɒdæ/ برایِ توپ و تانکِ جنگی
- فروند /færvænd/ برایِ کَشتی، قایق، هلیکوپتر، هواپیما و هاورکرافت
- حلقه /hælɣæ/ برایِ انگشتر و چاه
- قلاّده /ɣællɒdæ/ برایِ شیر، ببر، پلنگ و سگِ شکاری
- اصله /æslæ/ برایِ درخت و نهال
- دست /dæst/ برایِ بازی و پوشاک
- باب /bɒb/ برایِ ساختمان
- قطعه /ɣætʔæ/ برایِ گوهر، زمین، فرش و …
- دستگاه /dæst-gɒh/ برایِ خودرو، درشکه، تلفن و …
- گرده /gerdæ/ و قرص /ɣors/ برایِ نان
- جلد /ʤeld/ برایِ کتاب
- جام /ʤɒm/ برایِ شیشه و آیینه
- شاخه /ʃɒxæ/ برایِ نبات، سیم و چلچراغ
ت•ب. یگانهایِ سنجشی
یگانهایِ سنجشی بر پدیدههایِ ناشمردنی دلالت میکنند این گروه شمارِ بسیاری از بندهایِ اسمی در بر میگیرد، برایِ نمونه:
- ریال /riɒl/، تومان /tumɒn/، دینار /dinɒr/، درهم /derhæm/، کرشه /kærʃæ/ برایِ پول
- گندم /gændom/، مثقال /mesɣɒl/، سیر /sir/، من /mæn/، کیلو /kilu/، تن /ton/ برایِ توده
- وجب /væʤæb/، انگشت /ængoʃt/، گز /gæz/، متر /metr/، کیلومتر /kilumetr/، فرسنگ /færsæng/ برایِ درازا
- ثانیه /sɒnijæ/، دم /dæm/، لحظه /læhzæ/، دقیقه /dæɣiɣæ/، نفس /næfæs/، ساعت /sɒæt/، روز /ruz/، شب /ʃæb/، هفته /hæftæ/، ماه /mɒh/، فصل /fæsl/، سال /sɒl/، سده /sædæ/، قرن /ɣærn/، هزاره /hezɒræ/ برایِ زمان
- جریب /ʤærib/، هکتار /hektɒr/ برایِ مساحت
- لیتر /litr/، مترِ مکعب /metr-e mokeæb/ برایِ گنجایش
- استکان /estekɒn/، فنجان /fenʤɒn/ و قاشق /ɣɒʃoɣ/ برایِ خوراکیها
- قواره /ɣævɒræ/، طاقه /tɒɣæ/ و توپ /tup/ برایِ پارچه
- قرقره /ɣerɣeræ/، کلاف /kælɒf/ و دوک /duk/ برایِ نخ
- کامیون /kɒmion/ و وانت /vɒnet/ برایِ بار
- شیشه /ʃiʃæ/، بطری /botri/، جام /ʤɒm/ و ساغر /sɒɣær/ برایِ نوشابهها
- لقمه /loɣmæ/ و بشقاب /boʃɣɒb/ برایِ غذا
- سنگ /sæng/ برایِ آب (در آبیاری)
ت•پ. یگانهایِ گروهه
هر یگانِ گروهه بر چند پدیدهیِ شمردنی دلالت میکند، برایِ نمونه:
- سری /seri/ یگانِ گروههیِ عمومیست.
- جفت /ʤoft/ برایِ گروههایِ دوتایی (دستکش، جوراب، کفش، چشم و …)
- دوجین /duʤin/ برایِ گروههایِ دوازدهتایی (تخمِ مرغ و …)
- قطار /ɣætɒr/ برایِ شتر و فشنگ
- رشته /reʃtæ/ برایِ مروارید، قنات و کوه
- دوره /dævræ/ برایِ کتابهایِ چندجلدی
- دست /dæst/ برایِ ظرف، پوشاک و برگِ بازی
- مول /mol/ برایِ شمارِ ذرّه
ت•ت. یگانهایِ بخشی
یگانهایِ بخشی بر تکّهای از پدیدهیِ شمردنیای دلالت میکنند، مانند:
- دانگ /dɒng/ برایِ یکششم ساختمان و زمین
- ثلث /sols/ برایِ یکسوم سالِ درسی
- ربع /robʔ/ برایِ یکچهارم ساعت
