Post by Category : دستورِ زبانِ پارسی

۶•۱•۴. شماره‌یِ یگان‌دار

شماره‌هایِ یگان‌دار شماره‌هایِ آمارشی‌ای هستند که در ساختارشان یگان ↓ی به کار رفته باشد.

جستارها

آ. ساختارِ شماره‌هایِ یگان‌دار

شماره‌هایِ یگان‌دار از این راه‌ها به دست می‌آیند:

  1. با ساختنِ بندِ آمارشی از یگان ↓ (در نقشِ کانونِ پرداخت):
    • با شماره‌یِ ساده: ده گرم [NP[DetP/dæh/] [NP/geræm/]]، پنج تا [NP[DetP/pænʤ/] [NP/tɒ/]]، نیم کیلو [NP[DetP/nim/] [NP/kilu/]]، یک ذرّه [NP[DetP/jek/] [NP/zærræ/]]

      بندهایِ آمارشی‌ای چون یک کم /jek kæm/ و یک کوچولو /jek kuʧulu/ که یگان ↓‌شان (کم /kæm/ و کوچولو /kuʧulu/) صفتِ اسم‌شده هستند نیز از این گروه به شمار می‌روند.

    • با شماره‌یِ مرکّب: سه متر و نیم [NP[NP[DetP/se/] [NP/metr/]] [Con/o/] [NP/nim/]]، دو کیلو و سه چهارم [NP[NP[DetP/do/] [NP/kilu/]] [Con/o/] [NP/se ʧæhɒrom/]]، سه وجب و نصفی [NP[NP[DetP/se/] [NP/væʤæb/]] [Con/o/] [NP/nesf-i/]]
    • با شماره‌یِ اعشاری: دو ممیّز بیست و سه میلیمتر [NP[DetP/do momajjez bist o se/] [NP/milimetr/]]
    • با شماره‌یِ یگان‌دار: دو تا دانه [NP[DetP/do tɒ/] [NP/dɒnæ/]]
  2. با پیونداندنِ یگان‌ها ↓ با پیوندِ بخشی به شماره‌هایِ کسری (نگاه کنید به جستارِ ۱۰•۴•ت•ب.): سه‌پنجم متر [NP[NP/se-pænʤom/] [Con/-e/] [NP/metr/]]
  3. با جمع‌بستنِ یگان‌ها ↓: سال‌ها /sɒlhɒ/، کیلومترها /kilumetrhɒ/
  4. با افزودنِ پردازه‌یِ شناختیِ /-i/ به یگان‌ها ↓: مشتی /moʃt-i/، دمی /dæm-i/، خیلی /xæjl-i/

    بندهایِ اسمی‌ای چون کمی /kæm-i/، اندکی /ændæk-i/ و بسی /bæs-i/ که یگان‌شان (کم /kæm/، اندک /ændæk/ و بس /bæs/) صفتِ اسم‌شده هستند نیز از این گروه به شمار می‌روند.

ب. الگویِ بندهایِ آمارشی با شماره‌یِ یگان‌دار

بندهایِ آمارشی با شماره‌یِ یگان‌دار الگویِ ا[DetPا[NPشماره‌یِ یگان‌دار] [NPبندِ اسمی]] دارند:

یک کیلو گوشت /jek kilu guʃt/

دو روز وقت /do ruz væɣt/

سه بار آزمایش /se bɒr ɒzmɒjeʃ/

پنج تومان پنیر /pænʤ tumɒn pænir/

فرسنگ‌ها راه /færsænghɒ rɒh/

اندکی پول /ændæk-i pul/

یک کم نمک /jek kæm næmæk/

مشتی بی‌کار /moʃt-i bikɒr/

چو حافظ در قناعت کوش و از دنیایِ دون بگذر!

که یک جو منّتِ /jek ʤæv mennæt/ دونان به سد من زر /sæd mæn zær/ نمی‌ارزد

حافظ (سده‌یِ بیستم)

ده هزار طاق جامه /dæh hezɒr tɒɣ ʤɒme/ از مستعملاتِ آن نواحی بدهند بیرون.

ابوالفضلِ بیهقی (سده‌یِ شانزدهم و هفدهم)

پ. دیگر کاربردهایِ شماره‌یِ یگان‌دار

  1. در نقشِ قیدِ چگونگی. در این حالت شماره‌یِ یگان‌دار در واقع گزاره‌یِ جمله را می‌آمارند:

    این کتاب بیست تومان می‌ارزد. (= بیست تومان ارزش)

    سه بار به خانه‌یِ او سر زدم. (= سه بار سر زدن)

  2. در نقشِ قیدِ اندازه:

    یک ساعت منتظرِ او ماندم.

    جماعتی از وزیران و کسانِ او پادشاهی کردند هفتاد و دو سال.

    از دفترِ «مجمل التّواریخ و القصص» (سده‌یِ هجدهم)

  3. به عنوانِ بندِ پردازه در پایه‌سنجیِ بندهایِ صفتی (نگاه کنید به جستارِ ۴•د.):

    ده متر بیشتر [AP[DetP/dæh metr/] [AP/biʃtær/]]

    دو روز بعد [AP[DetP/do ruz/] [AP/bæʔd/]]

ت. پیوست: یگان‌هایِ پارسی

یگان‌ها دسته‌ای از بندهایِ اسمی هستند که بر اندازه‌یِ معیّنی دلالت می‌کنند و در ساختارِ شماره‌یِ یگان‌دار به کار می‌روند.

ت•آ. یگان‌هایِ شمارشی

هر یگانِ شمارشی تنها بر یک پدیده‌یِ شمردنی دلالت می‌کند. رایج‌ترین یگان‌هایِ شمارشی در پارسی این‌ها هستند:

  • بار /bɒr/، راه /rɒh/، ره /ræh/، دفعه /dæfʔæ/ و مرتبه /mærtæbæ/ بر روی‌دادها دلالت می‌کنند:

    هزار بار اگر عاشقی نگاری را

    بیازمود، دل‌ش سخت بود و پیمان‌سست

    حافظ (سده‌یِ بیستم)

    سد رَهَ‌ت لن‌ترانی ار گویند

    باز می‌دار دیده بر دیدار!

    هاتفِ اصفهانی (سده‌یِ بیست و چهارم)

    بوسه‌هایی که شهان پیشِ تو بر خاک دهند

    خوش‌تر از بوسه‌یِ معشوق بود سیسد راه

    فرّخیِ سیستانی (سده‌یِ شانزدهم و هفدهم)

  • تا /tɒ/ یگانِ شمارشیِ همگانی برایِ پدیده‌هاست و با شماره‌هایِ ساده‌یِ بالایِ یک شماره‌یِ یگان‌دار می‌سازد: دو تا /do tɒ/، هشت تا /hæʃt tɒ/
  • دانه /dɒnæ/ نیز یگانِ شمارشیِ همگانی برایِ پدیده‌ها می‌باشد و با شماره‌هایِ آمارشیِ زیر شماره‌یِ یگان‌دار می‌سازد:
  • عدد /ædæd/ برایِ بی‌جانان
  • نفر /næfær/ و سر /sær/ برایِ انسان و شتر
  • تن /tæn/ برایِ انسان
  • رأس /ræʔs/ برایِ چارپا
  • قبضه /ɣæbzæ/ برایِ شمشیر، کارد و تفنگ
  • عرّاده /ærrɒdæ/ برایِ توپ و تانکِ جنگی
  • فروند /færvænd/ برایِ کَشتی، قایق، هلیکوپتر، هواپیما و هاورکرافت
  • حلقه /hælɣæ/ برایِ انگشتر و چاه
  • قلاّده /ɣællɒdæ/ برایِ شیر، ببر، پلنگ و سگِ شکاری
  • اصله /æslæ/ برایِ درخت و نهال
  • دست /dæst/ برایِ بازی و پوشاک
  • باب /bɒb/ برایِ ساختمان
  • قطعه /ɣætʔæ/ برایِ گوهر، زمین، فرش و …
  • دست‌گاه /dæst-gɒh/ برایِ خودرو، درشکه، تلفن و …
  • گرده /gerdæ/ و قرص /ɣors/ برایِ نان
  • جلد /ʤeld/ برایِ کتاب
  • جام /ʤɒm/ برایِ شیشه و آیینه
  • شاخه /ʃɒxæ/ برایِ نبات، سیم و چل‌چراغ

ت•ب. یگان‌هایِ سنجشی

یگان‌هایِ سنجشی بر پدیده‌هایِ ناشمردنی دلالت می‌کنند این گروه شمارِ بسیاری از بندهایِ اسمی در بر می‌گیرد، برایِ نمونه:

  • ریال /riɒl/، تومان /tumɒn/، دینار /dinɒr/، درهم /derhæm/، کرشه /kærʃæ/ برایِ پول
  • گندم /gændom/، مثقال /mesɣɒl/، سیر /sir/، من /mæn/، کیلو /kilu/، تن /ton/ برایِ توده
  • وجب /væʤæb/، انگشت /ængoʃt/، گز /gæz/، متر /metr/، کیلومتر /kilumetr/، فرسنگ /færsæng/ برایِ درازا
  • ثانیه /sɒnijæ/، دم /dæm/، لحظه /læhzæ/، دقیقه /dæɣiɣæ/، نفس /næfæs/، ساعت /sɒæt/، روز /ruz/، شب /ʃæb/، هفته /hæftæ/، ماه /mɒh/، فصل /fæsl/، سال /sɒl/، سده /sædæ/، قرن /ɣærn/، هزاره /hezɒræ/ برایِ زمان
  • جریب /ʤærib/، هکتار /hektɒr/ برایِ مساحت
  • لیتر /litr/، مترِ مکعب /metr-e mokeæb/ برایِ گنجایش
  • استکان /estekɒn/، فنجان /fenʤɒn/ و قاشق /ɣɒʃoɣ/ برایِ خوراکی‌ها
  • قواره /ɣævɒræ/، طاقه /tɒɣæ/ و توپ /tup/ برایِ پارچه
  • قرقره /ɣerɣeræ/، کلاف /kælɒf/ و دوک /duk/ برایِ نخ
  • کامیون /kɒmion/ و وانت /vɒnet/ برایِ بار
  • شیشه /ʃiʃæ/، بطری /botri/، جام /ʤɒm/ و ساغر /sɒɣær/ برایِ نوشابه‌ها
  • لقمه /loɣmæ/ و بشقاب /boʃɣɒb/ برایِ غذا
  • سنگ /sæng/ برایِ آب (در آب‌یاری)

ت•پ. یگان‌هایِ گروهه

هر یگانِ گروهه بر چند پدیده‌یِ شمردنی دلالت می‌کند، برایِ نمونه:

  • سری /seri/ یگانِ گروهه‌یِ عمومی‌ست.
  • جفت /ʤoft/ برایِ گروه‌هایِ دوتایی (دست‌کش، جوراب، کفش، چشم و …)
  • دوجین /duʤin/ برایِ گروه‌هایِ دوازده‌تایی (تخمِ مرغ و …)
  • قطار /ɣætɒr/ برایِ شتر و فشنگ
  • رشته /reʃtæ/ برایِ مروارید، قنات و کوه
  • دوره /dævræ/ برایِ کتاب‌هایِ چندجلدی
  • دست /dæst/ برایِ ظرف، پوشاک و برگِ بازی
  • مول /mol/ برایِ شمارِ ذرّه

ت•ت. یگان‌هایِ بخشی

یگان‌هایِ بخشی بر تکّه‌ای از پدیده‌یِ شمردنی‌ای دلالت می‌کنند، مانند:

  • دانگ /dɒng/ برایِ یک‌ششم ساختمان و زمین
  • ثلث /sols/ برایِ یک‌سوم سالِ درسی
  • ربع /robʔ/ برایِ یک‌چهارم ساعت