شمارهیِ بخشی بندی اسمیست که بر برآیندِ تقسیمی دلالت کند، و صورت و مخرجِ تقسیم سازههایی از آن باشد.
در زبانِ پارسی، شمارههایِ کسری ↓ و درسدی ↓ شمارهیِ بخشی به شمار میروند.
آ. شمارهیِ کسری
شمارهیِ کسری، گونهیِ عمومیِ شمارهیِ بخشیست و در زبانِ پارسی الگوهایِ زیر را داراست:
- به مخرجِ کسر پسوندِ /-om/ را میافزاییم و ساختارِ وندیِ به دست آمده را بر صورتِ کسر مینشانیم: یکپنجم /jek-pænʤom/، دوسیزدهم /do-sizdæhom/
- در گویشهایِ کهنِ پارسی، صورت بر مخرجِ کسر مینشیند: چاریک /ʧɒr-jek/
هزاریک /hezɒr-jæk/ زآن که او یافت از عطایِ مُلوک
به من دهی، سخن آید: «هزار چندانم!»
معمّریِ گرگانی (سدهیِ پانزدهم)
ب. شمارهیِ درسدی
شمارههایِ درسدی بر برآیندِ تقسیمهایی دلالت میکنند که مخرجشان ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ باشد. این شمارهها در پارسی دارایِ الگوهایِ زیر هستند:
- ا[NPا[NPشمارهیِ آمارشی] [PP[Pپیشنهشتِ /dær/] [NPشمارهیِ سادهیِ سد /sæd/]]]
- ا[NPا[NPشمارهیِ آمارشی] [PP[Pپیشنهشتِ /dær/] [NPشمارهیِ سادهیِ هزار /hezɒr/]]]
دوازده در سد /dævɒzdæh dær sæd/
سی در هزار /si dær hezɒr/
پ. کاربردِ شمارهیِ بخشی
- شمارههایِ بخشی میتوانند هستهیِ پیوندِ بخشی شوند و با پیوستههایِ جمع یا بخششدنی بیآیند (نگاه کنید به جستارِ ۱۰•۴•ت•آ. و ۱۰•۴•ت•ب.):
خشکسالی یکسوم کشور /jek-sevvom-e keʃvær/ را فرا گرفته.
بیست در سدِ ایرانیان /bist dær sæd-e irɒniɒn/ با ما همدلند.
یکپنجم کتابها /jek-pænʤom-e ketɒbhɒ/
دوسوم زمین /do-sevvom-e zæmin/
۳۰ %ِ کارمندان /si dær sæd-e kɒrmændɒn/
۶۰ %ِ آفریقا /ʃæst dær sæd eɒfriɣɒ/
- در زبانِ پارسی میتوان شمارههایِ بخشی را به عنوانِ شمارهیِ نسبی نیز به کار برد:
وزنِ او یکسوم برادرشست.
جمعیّتِ این کشور هفتاد و چهارسدمِ کشورِ همسایهست.
ما به اندازهیِ چهل در سدِ شما حقوق میگیریم.
