Post by Category : دستورِ زبانِ پارسی

۶•۲. شماره‌یِ بخشی

شماره‌یِ بخشی بندی اسمی‌ست که بر برآیندِ تقسیمی دلالت کند، و صورت و مخرجِ تقسیم سازه‌هایی از آن باشد.

در زبانِ پارسی، شماره‌هایِ کسری ↓ و درسدی ↓ شماره‌یِ بخشی به شمار می‌روند.

جستارها

آ. شماره‌یِ کسری

شماره‌یِ کسری، گونه‌یِ عمومیِ شماره‌یِ بخشی‌ست و در زبانِ پارسی الگوهایِ زیر را داراست:

  • به مخرجِ کسر پس‌وندِ /-om/ را می‌افزاییم و ساختارِ وندیِ به دست آمده را بر صورتِ کسر می‌نشانیم: یک‌پنجم /jek-pænʤom/، دوسیزدهم /do-sizdæhom/
  • در گویش‌هایِ کهنِ پارسی، صورت بر مخرجِ کسر می‌نشیند: چاریک /ʧɒr-jek/

    هزاریک /hezɒr-jæk/ زآن که او یافت از عطایِ مُلوک

    به من دهی، سخن آید: «هزار چندان‌م!»

    معمّریِ گرگانی (سده‌یِ پانزدهم)

ب. شماره‌یِ درسدی

شماره‌هایِ درسدی بر برآیندِ تقسیم‌هایی دلالت می‌کنند که مخرج‌شان ۱۰۰ یا ۱۰۰۰ باشد. این شماره‌ها در پارسی دارایِ الگوهایِ زیر هستند:

دوازده در سد /dævɒzdæh dær sæd/

سی در هزار /si dær hezɒr/

پ. کاربردِ شماره‌یِ بخشی

  • شماره‌هایِ بخشی می‌توانند هسته‌یِ پیوندِ بخشی شوند و با پیوسته‌هایِ جمع یا بخش‌شدنی بیآیند (نگاه کنید به جستارِ ۱۰•۴•ت•آ. و ۱۰•۴•ت•ب.):

    خشک‌سالی یک‌سوم کشور /jek-sevvom-e keʃvær/ را فرا گرفته.

    بیست در سدِ ایرانیان /bist dær sæd-e irɒniɒn/ با ما هم‌دل‌ند.

    یک‌پنجم کتاب‌ها /jek-pænʤom-e ketɒbhɒ/

    دو‌سوم زمین /do-sevvom-e zæmin/

    ۳۰ %ِ کارمندان /si dær sæd-e kɒrmændɒn/

    ۶۰ %ِ آفریقا /ʃæst dær sæd eɒfriɣɒ/

  • در زبانِ پارسی می‌توان شماره‌هایِ بخشی را به عنوانِ شماره‌یِ نسبی نیز به کار برد:

    وزنِ او یک‌سوم برادرش‌ست.

    جمعیّتِ این کشور هفتاد و چهارسدمِ کشورِ هم‌سایه‌ست.

    ما به اندازه‌یِ چهل در سدِ شما حقوق می‌گیریم.