Post by Category : دستورِ زبانِ پارسی

۶•۴. شماره‌یِ ترتیبی

شماره‌یِ ترتیبی جای‌گاهِ پدیده‌ای را در یک مجموعه‌یِ مرتّب نشان می‌دهد.

در بیشترِ زبان‌هایِ هند و اروپایی، شماره‌هایِ ترتیبی بندِ صفتی به شمار می‌روند، اگر چه از دیدِ منطقی توانِ پایه‌سنجی ندارند (همواره نمودِ قیاسیِ جامد دارند) و از این رو بیشتر به گروهِ بندهایِ پردازه می‌خورند:

در گامِ نخست بود مانده

آن که‌او همه عمر در سفر بود

عطّارِ نیشابوری (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

مرا ده ساقیا جامِ نخستین!

که من مخمورم و میل‌م به جام‌ست

منوچهریِ دامغانی (سده‌یِ هفدهم)

چندان که نگه می‌کنم ای رشکِ پری!

بارِ دومین زِ اوّلین خوب‌تری

سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

الهی! به فریادِ جان‌م رسی!

در آن دم که باشد دمِ واپسی

نزاریِ فهستانی (سده‌یِ نوزدهم و بیستم)

چه دوستی کند ایّامِ اندک-اندک‌بخش

که بارِ بازپسین دشمنی‌ست جمله‌ربای؟!

سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

ای شاه‌زاده بانویِ ایران به هفت جد!

اقلیمِ چارم از تو چو فردوسِ هشتم‌ست

خاقانیِ شروانی (سده‌یِ هجدهم)

بدین روزِ ششم خلوت کردی خاصگان را.

ابوریحانِ بیرونی (سده‌یِ شانزدهم و هفدهم)

در آن دیدارِ نخستین جرأت نکردم نظرِ خویش را دلیرتر بگویم.

سعیدِ نفیسی (سده‌یِ بیست و پنجم و بیست و ششم)

با این همه، در پارسی این تمایل به چشم می‌خورد که شماره‌هایِ ترتیبی به چهره‌یِ بندِ پردازه به کار روند:

نخست آفرینش خرد را شناس!

نگهبانِ جان‌ست، زو دان سپاس!

فردوسی (سده‌یِ شانزدهم)

نخست ولایت که پدرش وی را داد، آن ناحیت بود.

ابوالفضلِ بیهقی (سده‌یِ شانزدهم و هفدهم)

نخستین خدیوی که کشور گشود

سرِ پادشاهان، کیومرث بود

فردوسی (سده‌یِ شانزدهم)

نخستین بار که این دیدگانِ ناصبورِ من بر چهره‌یِ زیبایِ تو افتاد چهار ماه پیش بود.

سعیدِ نفیسی (سده‌یِ بیست و پنجم و بیست و ششم)

گر تیغ بر کشد که «محبّان همی زنم»

اوّل کسی که لافِ محبّت زند من‌م

سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

اوّلین شخص گفت با بهرام

که: «ای شده دشمنِ تو دشمن‌کام!»

نظامیِ گنجه‌ای (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

بهرِ دوباره‌زادنِ جان‌ت زِ اُمَّهات

زین واپسین مَشیمه‌یِ دیگر گذشتنی‌ست

خاقانیِ شروانی (سده‌یِ هجدهم)

آن که سرش زرکشِ سلطان کشید

بازپسین لقمه ز آهن چشید

نظامیِ گنجه‌ای (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

گفتیم: «هلا! ما سپاس داریم

کوبیم درِ مدحت و ثنا را

نی از پیِ آن که صلت آریم

لیکن زِ پی بازپس هجا را»

سوزنیِ سمرقندی (سده‌یِ هجدهم)

سوم روز خوان را به مرغ و بره

بیاراست‌ش گونه‌گون یک‌سره

فردوسی (سده‌یِ شانزدهم)

پنجمین کشور از تو آبادان

وز تو شش کشورِ دگر شادان

نظامیِ گنجه‌ای (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

همان گونه که در نمونه‌هایِ بالا پدیدارست، هر شماره‌یِ ترتیبی‌ای کمابیش توانِ آن را دارد که به گونه‌یِ بندِ صفتی یا بندِ پردازه به کار رود. ولی در گویش‌هایِ امروزیِ پارسی این تمایل به چشم می‌خورد که شماره‌یِ ترتیبی در هر جای‌گاهی با الگویِ دیگری بیاید:

  1. به عنوانِ بندِ صفتی:

    برایِ نمونه:

    جلدِ دهم /ʤeld-e dæhom/، شبِ اوّل /ʃæb-e ævvæl/، حرفِ آخر /hærf-e ɒxær/

  2. پس‌وندِ /-i/ برایِ اسمِ کردنِ شماره‌هایِ ترتیبیِ گروهِ ۱ به کار می‌رود: سدمی /sædomi/، پنجمی /pænʤomi/، هفتاد و دومی /hæftɒd o dovvomi/، اوّلی /ævvæli/، وسطی /væsæti/، آخری /ɒxæri/، بازپسی /bɒzpæsi/، واپسی /vɒpæsi/

    هنوز پنجمی را ندیده‌ام.

    آخری هم آمد.

    سومی جواب داد.

    استثنایِ بزرگِ این دستور هنگامی‌ست که شماره‌هایِ ترتیبیِ اسم‌شده در روزهایِ ماه به کار روند (نگاه کنید به جستارِ ۶•۱•ب.): (روزِ) سیُمِ تیر (/ruz-e/) /siom-e tir/، (روزِ) بیست و هشتم امرداد (/ruz-e/) /bist o haʃtom-e æmordɒd/

    اوّلِ اردیبهشت‌ماهِ جلالی

    بلبلِ گوینده بر منابرِ قضبان

    سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

    هم‌چنین در گویش‌هایِ کهن دودیگر /do-digær/ و سه‌دیگر /se-digær/ (هم‌نشانیِ پردازشیِ شماره‌هایِ ساده‌یِ دو /do/ و سه /se/ با ضمیرِ تمایزیِ «دیگر» /digær/) به عنوانِ شماره‌یِ ترتیبیِ اسمی برایِ بازشناختنِ پدیده‌یِ دوم و سوم از مجموعه‌یِ مرجع به کار می‌روند:

    یکی عصا، دودیگر دست و سه‌دیگر قحط و چهارم توفان.

    بلعمی (سده‌یِ شانزدهم)

    یکی مُقلّی که به ابنِ مُقلّه باز خوانند، دیگر مهلهلی که به ابنِ مهلهل باز خوانند، سه‌دیگر مُقفّعی که به ابنِ مُقفّع باز خوانند.

    خیّامِ نیشابوری (سده‌یِ هفدهم و هجدهم)

  3. به عنوانِ بندِ پردازه: با افزودنِ پس‌وندِ /-in/ به شماره‌هایِ ترتیبیِ گروهِ ۱: سدمین /sædomin/، پنجمین /pænʤomin/، هفتاد و دومین /hæftɒd o dovvomin/، نخستین /næxostin/، اوّلین /ævvælin/، آخرین /ɒxærin/، بازپسین /bɒzpæsin/، واپسین /vɒpæsin/

    سومین ردیف /sevvomin rædif/، دهمین پسر /dæhomin pesær/، دومین سخن /dovvomin soxæn/

هم‌آواها

بندهایِ اداتیِ نخست /næxost/، نخستین /næxostin/ و اوّل /ævvæl/ (به معنایِ «در آغاز») و نیز بندِ اداتیِ آخر /ɒxær/ (به معنایِ «در پایان») در نقشِ قیدِ زمان به کار می‌روند و نباید با شماره‌هایِ ترتیبی اشتباه گرفته شوند:

به سگسار مازندران بود سام

نخست از جهان‌آفرین برد نام

فردوسی (سده‌یِ شانزدهم)

اگر طالب‌ی که‌این زمین طی کنی

نخست اسبِ بازآمدن پی کنی

سعدی (سده‌یِ هجدهم و نوزدهم)

چو آیی به کاخِ فریدون فرود

نخستین ز هر دو پسر ده درود!

فردوسی (سده‌یِ شانزدهم)

نخستین که آتش زِ جنبش دمید

ز گرمی‌ش پس خشکی آمد پدید

فردوسی (سده‌یِ شانزدهم)

تا کی کند او خوارم؟! تا کی زند او شنگم؟!

فرسوده شوم آخر گر آهن و گر سنگ‌م

ابوشکورِ بلخی (سده‌یِ پانزدهم و شانزدهم)