در این گفتار تنها به انـدازه‌ای به واج‌شناسی و آواشناسی می‌پردازیم که در پژوهش‌هایِ دستوری به آن نیاز باشد. برایِ آگاهیِ ژرف‌تر دفترهایِ زیر سودمند هستند:

• ثمره، یدالله. آواشناسی زبان فارسی – آواها و ساخت آوایی هجا. چاپِ یکم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۴.
• باقری، مهری. واج‌شناسی تاریخی زبان فارسی. چاپِ یکم، تهران: نشر قطره، ۱۳۸۰.

آوانگاریِ این تارنما بر پایه‌یِ دستورهایِ انجمنِ جهانیِ آواشناسی („International Phonetic Association“ = IPA) انجام گرفته است، که بخشِ پارسی آن به کوششِ پروفسور اِلمار تِندِس و دکتر محمّدرضا مجیدی در انستیتویِ آواشناسی، زبان‌شناسیِ عمومی و هند و اروپاییِ دانشگاهِ هامبورگ فراهم آمده:

Journal of the International Phonetic Association 21 (1991), 96-98. repaint in: Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge: University Press 1999، S. 124-125).

پژوهشِ آواشناسیِ دانشگاهِ هامبورگ تنها بر رویِ زبانِ امروزیِ دانش‌آموختگانِ تهران انجام گرفته. از این رو در این تارنما برایِ گسترش‌دادن بر گویش‌هایِ افغانستان و تاجیکستان و نیز گویش‌های کهنِ پارسی نشانه‌هایِ دیگری از الفبایِ جهانیِ آواشناسی نیز به کار رفته‌اند.

آوانگاریِ کهن‌ترِ „Americanist phonetic notation“ = APA امروزه جایِ خود را بیشتر به الفبایِ جهانیِ آواشناسی داده، با این همه در کتاب‌هایِ مرجعی که در ایالاتِ متّحده‌یِ آمریکا به چاپ می‌رسند (به ویژه دانش‌نامه‌یِ ایرانیکا) به چشم می‌خورد.

آ. واج

واج کوچک‌ترین بخشِ گفتارست که انداختن یا جای‌گزینی آن بتواند دگرگونی معنایی پدید بیاورد. دانشی که به پژوهشِ واج‌ها می‌پردازد واج‌شناسی نام دارد. واج‌ها را میانِ دو خطِّ اریب می‌گذاریم، برایِ نمونه /m/ یا /o/.

واج‌ها چهره‌یِ خامِ آواها ↓ هستند، با این همه نیازهایِ دستوری را به انـدازه‌ای برآورده می‌کنند که کمتر پیش می‌آید که از دیدگاهِ دستوری نیازمند به آگاهیِ ژرف‌تر در زمینه‌یِ آواشناسی باشیم.

واج‌هایِ زبانِ پارسی این‌ها هستند:

آ×آ. هم‌خوان

واج‌هایی که در ادای‌شان بخشی یا همه‌یِ راهِ جریانِ هوا بسته شود هم‌خوان نامیده می‌شوند. نشانه‌یِ عمومیِ هم‌خوان در آوانگاری c می‌باشد.

در جدولِ پایین هم‌خوان‌هایِ زبانِ پارسی یافت می‌شوند:

آ×ب. واکه

واج‌هایی که در ادای‌شان هیچ فشارِ هوایی بالاتر از گلو پدید نمی‌آید واکه نامیده می‌شوند. نشانه‌یِ عمومیِ واکه در آوانگاری v ا‌ست.

در نمودارِ پایین واکه‌هایِ زبانِ پارسی به چشم می‌خورند. توجّه کنید که واکه‌هایِ /ɒ/، /i/ و /u/ بیشتر به گونه‌یِ کشیده ادا می‌شوند (نگاه کنید به جستارِ چندآواییِ ترکیبی ↓): /ɒː/، /iː/، /uː/

ب. آوا و واج‌گونه

آوا کوچک‌ترین یگـانِ ادایی در گفتارست. دانشِ آواشناسی به بررسیِ آواها می‌پردازد. آواها را در کروشه می‌آوریم، برایِ نمونه [m] یا [o].

واج‌ها می‌توانند (برایِ نمونه در گویش‌هایِ گوناگون) به چهره‌یِ آواهایِ گوناگون پدیدار شوند، بی آن که گفته معنیِ دیگری بیابد (= چندآوایی)، برایِ نمونه [æ] و [e] در کشتی /kæʃti/ ⇆ /keʃti/. آواهایی که چنین واجی به خود می‌گیرد را واج‌گونه می‌نامند.

چندآوایی را می‌توان به این گونه دسته‌بندی کرد:

ب×آ. چندآواییِ ترکیبی

هنگامی که آوایِ واجی به واج‌هایِ پیرامون‌ش بستگی داشته باشد با چندآواییِ ترکیبی رو به رو هستیم:

• در زبانِ پارسی تا عهدِ مغول، واجِ د [d] پس از واکه‌ها به چهره‌یِ واج‌گونه‌یِ (دندانیِ سایشیِ واک‌دارِ) ذ [ð] در می‌آمده:

  زیرا که آن سرایزذ /sær-izæð/ست کی بذ /bæð/ آن آگاه کنذ /konæð/ آن کس را خواهذ /xvɒhæð/ از اولیاءِ او.

  ابویعقوبِ سگزی (سده‌یِ چهارم خورشیدی)

  امروزه این چندآواییِ ترکیبی در پارسی به چشم نمی‌خورد. واج‌گونه‌یِ ذ [ð] جایِ خود را به واج‌گونه‌یِ د /d/ داده و تنها نمونه‌هایِ انگشت‌شماری نگارشِ ذ را نگه داشته‌اند، ولی با آوایِ [z]:

  پذیرفتن /pæziroftæn/، گذشت /gozæʃt/

• چندآوایی‌هایِ ترکیبیِ زیر در گویش‌هایِ امروزیِ پارسی پدیدار می‌گردند:
  • دگرگونیِ واکه‌هایِ بلندِ /ɒː/، /iː/ و /uː/ پیش از هم‌خوانِ /n/ به واج‌گونه‌هایِ کوتاهِ [ɒ]، [i] و [u]، اگر واکه و این هم‌خوان در یک هجا ↓ جای گرفته باشند:

    زمان /zæ.mɒn/ ⇆ زمانه /zæ.mɒː.ne/

    رساند /ræ.sɒnd/ ⇆ رسانا /ræ.sɒː.nɒː/

    سیمین /siː.min/ ⇆ سیمینه /siː.miː.ne/

    خون /xun/ ⇆ خونین /xuː.nin/

  • دگرگونیِ هم‌خوانِ /m/ به واج‌گونه‌یِ [ɱ] (هم‌خوانِ واک‌دارِ لبی-دندانیِ خیشومی) پیش از هم‌خوان‌هایِ /f/ و /v/: هم‌فکر /hæɱfekr/، هم‌وزن /hæɱvæzn/
  • دگرگونیِ هم‌خوانِ /n/ به واج‌گونه‌یِ [ŋ] (هم‌خوانِ واک‌دارِ نرم‌کامیِ خیشومی) پیش از هم‌خوان‌هایِ /g/ و /k/: سنگر /sæŋgær/، کنکور /koŋkur/
  • دگرگونیِ هم‌خوانِ /n/ به واج‌گونه‌یِ [ŋ̠] (هم‌خوانِ واک‌دارِ پسینِ نرم‌کامیِ خیشومی) پیش از هم‌خوانِ /ɣ/: منقار /meŋ̠ɣɒr/
  • دگرگونیِ هم‌خوانِ /n/ به واج‌گونه‌یِ [m] پیش از هم‌خوانِ /b/: انبان /æmbɒn/، شنبه /ʃæmbe/
  • دگرگونیِ واک